TƯ LIỆU VỀ ĐẶNG THÁI SƠN - NGƯỜI CÙNG KHÓA ĐI LIÊN XÔ
Tôi có may mắn cùng đi chuyến tàu sang Liên Xô để học đại học cũng với nghệ sỹ piano thiên tài Đặng Thái Sơn. Chúng tôi đều nhớ, khi đến tp tập kết Irkutsk, thấy hồ sơ anh đi học Học viện âm nhạc Tchaikovsky, bà giáo và đoàn đại diện Bộ Đại học Liên Xô không tin con người nhỏ thó, gầy còm đó lại có khả năng âm nhạc để vào học viện khắt khe này. Họ đã bắt anh đàn thử để thẩm định năng lực trước khi cho phép anh về Học viện.
Vậy mà chỉ 3 năm sau, anh đã mang lại danh giá không những cho Học viện Tchaikovsy mà còn cho cả đất nước Việt Nam bằng giải thưởng cao nhất cuộc thi Chopin tại Ba Lan.
Cuộc đời Đặng Thái Sơn rất vinh quang nhưng cũng đầy dấu hỏi.
Bài viết sau đây tôi lấy của facebooker Nguyễn Phi Hùng và Sơn Nguyen. Tôi cũng có chỉnh lý một ít văn phong và thông tin mà tôi biết cho chính xác.
Phạm Ngoc Dương
ĐẶNG THÁI SƠN VÀ MẶT SAU TẤM HUY CHƯƠNG CHOPIN
Cũng giống như Ngô Bảo Châu sau này làm rạng danh người Việt về toán học, người Việt như Đặng Thái Sơn được chăm bón, vun trồng ở tận đẩu tận đâu rồi thành công lớn, về “báo công” cho nhà nước, rồi được xã hội tung hê, đưa tất cả lên đỉnh, tưởng chừng như thế gian này chỉ có người Việt là giỏi; người Việt sẽ làm cho thế giới thăng hoa…
Và rồi nền âm nhạc, toán học ở Việt Nam vẫn vậy; vẫn những nốt lặng trầm hùng dai dẳng, vẫn những dấu trừ đều tăm tắp lan tỏa về chân trời…
Và đây, xin mời các bạn tham khảo trường hợp nhân tài Đặng Thái Sơn – nhân tài âm nhạc, Giải thưởng Chopin 1980, Nghệ sỹ nhân dân do Nhà nước Việt Nam phong tặng…
Câu chuyện bắt đầu vào năm 1956 tại miền Bắc Việt Nam; nhiều nhà văn, nghệ sĩ đã đứng lên tham gia một phong trào văn học có tên là Trăm hoa đua nở, là chữ dịch từ “Bách gia tranh minh, bách hoa tề phóng”, thời kỳ “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” của Trung Quốc.
Ngày đó, rất đông văn nghệ sĩ đã tham gia phong trào này, sau gọi là “Nhân văn giai phẩm” . Nổi tiếng nhất có các ông Phan Khôi - Chủ nhiệm tạp chí Nhân Văn, Trần Duy - Thư ký tòa soạn, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Nguyễn Hữu Đang, Phùng Cung, Phùng Quán, Văn Cao, Nguyễn Tuân, bà Thụy An... Có nhiều nhà trí thức, không phải văn nghệ sĩ, như Đào Duy Anh, Trần Đức Thảo, Nguyễn Mạnh Tường, Trương Tửu cũng tham gia phong trào này và mọi người biết đến nó dưới cái tên là nhóm “Nhân Văn Giai Phẩm”.
Trong nhóm Nhân Văn Giai Phẩm có một nhà thơ tên là Đặng Đình Hưng. Ông chính thức làm thơ từ cuối những năm 1950 cho đến khi qua đời, hoạt động nghệ thuật của Đặng Đình Hưng về chữ nghĩa gồm 6 tập thơ, với những vần thơ khó hiểu, rất khác người. Ông còn đuợc biết đến như một kiến trúc sư, nhạc sĩ, hoạ sĩ.
Năm 1957 Đặng Đình Hưng lấy bà Thái Thị Liên, một nhạc sĩ dương cầm (piano) nổi tiếng đương thời. Bà Thái Thị Liên đã có hai đời chồng trước - khi bà ở hải ngoại (Pháp, Tiệp Khắc) và đã có ba người con. Năm 1958, vợ chồng họ Đặng và họ Thái sinh được một cậu con trai, họ đặt tên là Đặng Thái Sơn.
Niềm vui vầy con cái chẳng được bao lâu thì tai họa ập đến. Chính quyền Việt Nam đã ra tay dẹp phong trào Trăm Hoa Đua Nở và nhóm Nhân Văn Giai Phẩm với vụ án Nhân văn giai phẩm nổi tiếng (nhưng ít thông tin và ngày nay ít người biết). Nhiều văn nghệ sĩ và cả các nhân sỹ, nhà hoạt động cách mạng bị đưa đi cải tạo ở các nông trường. Nặng hơn thì bị khép án, tù tội. Có người sau khi xử tù còn bị giam lỏng ở các vùng quê hẻo lánh đến già (Nguyễn Hữu Đang). Bị xử nặng nhất là bà Thụy An và ông Nguyễn Hữu Đang (người tay hòm chìa khóa cho Chính phủ từ lúc mới thành lập năm 1945).
Về người quyết định “đánh” Nhân Văn Giai Phẩm, chính thức được nêu danh thì là Đặng Xuân Khu (Trường Chinh) và Tố Hữu. Nhưng theo ông Nguyễn Hữu Đang, người rất thân cận và gần gũi với Hồ chí Minh, thì cho rằng nếu không có sự đồng ý hay cho phép của Hồ chí Minh thì Nhân văn Giai Phẩm không thể bị dẹp ở quy mô như vậy.
Trở lại với gia đình đã sinh ra Đặng thái Sơn, với một ông chồng là một nhân vật bị quy trong nhóm Nhân Văn Giai Phẩm, bị coi là phản động chống đảng, bà Thái Thị Liên phải cáng đáng gia đình, cùng với 3 người con riêng - chung, trong đó có cậu quý tử Đặng Thái Sơn dạy nhạc thêm kiếm sống; chấp nhận, chịu đựng một cuộc đời cực nhọc vất vả.
Cũng từ đó, kể cả nhiều năm tháng đi sơ tán ở các vùng quê xa Hà Nội, Đặng Thái Sơn học âm nhạc, học chơi dương cầm với mẹ là chính. Cuộc đời khốn khó, nhưng bà là một nhà sư phạm nghiêm khắc, khó tính và ít khi đưa ra lời khen, thậm chí Đặng Thái Sơn còn bị “đối xử” rất khắt khe nữa.
Năm 1974, một chuyện bất ngờ đã xẩy ra làm cho cuộc đời của Đặng Thái Sơn bước sang một khúc ngoặt: Một vị giáo sư âm nhạc Liên Xô người Nga, gốc Do Thái tên là Isaac Katz, sang dạy cho Trường Âm nhạc Hà Nội đã tình cờ phát hiện ra Đặng Thái Sơn.
Chuyện kể rằng một buổi chiều nọ, ông Katz đang tản bộ trên con đường gần nhà bà Thái Thị Liên, ông nghe thấy một tiếng đàn dương cầm rất hay, rất đáng chú ý. Lần hồi ông Katz đã tìm được đến nhà bà Thái Thị Liên và gặp cậu con trai Đặng Thái Sơn, một học sinh Trường Âm nhạc Hà Nội, năm nào cũng đứng đầu lớp.
Sau vài lần chứng nghiệm khả năng của người học sinh này, giáo sư Isaac Katz chính thức yêu cầu Trường Âm nhạc Hà Nội cho ông được đích thân truyền dạy cho người học sinh xuất sắc đó; mặc dù trên nguyên tắc ông Issac Katz chỉ dạy những học sinh năm cuối trước khi thi tốt nghiệp, và Đặng Thái Sơn, phải một năm sau mới hội đủ điều kiện này.
Năm 1975 giáo sư Isaac Katz về nước.
Trước khi về ông đã đề nghị cho Đặng Thái Sơn được theo học dương cầm tại Liên Xô. Lời đề nghị này không được chấp thuận, bởi vì lý lịch tối của Sơn.
Lời đề nghị không có phản hồi; giáo sư Isaac Katz đã phải yêu cầu lần thứ hai, kèm theo lời đề nghị này là thái độ cứng rắn của ông. Ông tạo một sức ép đủ mạnh để người học trò ông chọn phải được đi học ở Liên Xô để có nơi dạy dỗ đến nơi đến chốn.
Thế là năm 1976, Đặng Thái Sơn được phép tập trung học ngoại ngữ để đi học âm nhạc tại Liên Xô. Tháng 7 năm 1977 anh lên đường sang Liên Xô, và thi đậu học thẳng vào Học viện Âm nhạc Tchaikovsky. Trước anh chưa có một người nào vào được vào học viện này mà không qua một năm dự bị. Năm đó anh mới 18 tuổi.
Khi vào học tại Học viện Âm nhạc Tchaikovsky, Đặng Thái Sơn gặp một vị danh sư khác. Đó là giáo sư Natanson. Nếu như Isaac Katz là người khám phá ra tiếng đàn Đặng Thái Sơn, tìm mọi cách mang anh về Liên Xô để có thể tìm đúng thầy, thì Natanson chính là ông thầy này, một thầy dạy tận tâm và rất giỏi.
Sơn được cấp học bổng 70 rúp một tháng. Số tiền này chẳng nhiều nhặn gì, nếu tính theo hối đoái thời đó thì chỉ tương đương với khoảng 20 USD. Sơn có hai người bạn thân trong thời gian này, cả ba góp gạo thổi cơm chung, dè sẻn từng đồng mới có thể tạm đủ ăn và thỉnh thoảng vẫn phải đi làm thêm để kiếm tiền chi dụng hàng ngày.
Năm 1980, khi còn là sinh viên năm thứ ba, Học viện Tchaikovsky thấy tài năng nổi trội của anh, đã gửi anh đi dự thi cuộc thi âm nhạc piano Chopin nổi tiếng.
Giáo sư Natanson thúc đẩy anh phải nộp đơn và hoàn tất thủ tục xin dự thi. Đặng Thái Sơn bèn làm đơn với tòa Đại sứ Việt Nam xin được giới thiệu là một ứng viên Việt Nam đi thi Chopin và xin cấp ít tiền lộ phí vì đường từ Moskva đến Warszawa, thủ đô Ba Lan quá xa, mà anh làm gì có tiền.
Đơn của anh đã bị bác.
Anh không thể đi thi với tư cách thí sinh Việt Nam.
Khi ấy Liên Xô cũng chuẩn bị và cử một số nhạc công đi Warszawa dự thi. Họ tổ chức một kỳ thi tuyển lựa cả trăm người để tìm ra mươi người đại diện cho Liên Xô. Những người này sẽ được chính phủ Liên Xô tài trợ.
Cuối cùng Đặng Thái Sơn phải dự thi với tư cách tự do, vô tổ quốc và không được chính quyền Liên Xô giúp đỡ, cũng không được Chính phủ Việt Nam tài trợ.
Không những thế, ban tổ chức kỳ thi Chopin ở Ba Lan đã toan bác đơn xin dự thi của Đặng Thái Sơn, vì đơn dự thi của anh không một lời giới thiệu, chẳng biết anh là ai, nhưng rồi họ cũng thông qua, vì Sơn là người Việt Nam đầu tiên xin dự thi từ trước đến giờ. Vả lại anh có sau lưng cả một Học viện Âm nhạc Tchaikovsky làm chứng cho khả năng của anh.
Giáo sư Natanson thấy vậy lại phải ra tay giúp đỡ vì ông biết người trò cưng đầy tiềm năng của ông rất có hy vọng thắng giải. Ông phải bỏ tiền ra cho Đặng Thái Sơn mua vé xe lửa đi Warszawa, thuê nhà trọ, thuê cả dàn nhạc đệm cho anh ta đánh đàn - Một số tiền không nhỏ.
Khi Sơn đi thi từ Moskva, không có một người thân nào ra tiễn tại sân ga, cũng chẳng có một người bạn nào đến đón khi tới Warszawa. Hành lý của anh thì thật nhẹ, vài bộ quần áo tạm lành lặn. Anh không có cả một bộ đuôi tôm để lúc hữu sự dùng đến… Buồn quá, Sơn đã phải dốc bầu tâm sự với ông bố Đặng Đình Hưng.
Trong thư gửi cho cha mình, Đặng Thái Sơn viết:
“Con bị ốm nặng bố ạ, có lẽ vì hành trình đi Warszawa quá dài mà con đi bằng xe lửa. Sứ quán bác đơn xin tiền lộ phí của con để đi thi, họ cũng khước từ bảo hộ cho danh xưng của con trong cuộc thi. Nhưng con quyết định liều và giáo sư Na-tan-xon một lần nữa lại giúp con, ông ấy cho con tiền đi đường, tiền thuê dàn nhạc đệm và tiền trọ… Trong cơn sốt 39.5 độ, con đã chảy nước mắt ròng: Các nước tham dự cuộc thi đều được chào cờ và cử quốc ca của mình, mà Việt Nam thì không có - Con tham dự với tư cách thí sinh tự do… Nhưng cũng nhờ sự cay đắng đó mà con gặp được Chopin - Những nỗi đau giao thoa với nhau đã bật lên tiếng đàn của hồn ông…”.
Và hình như thế, Sơn đã được Chopin chọn, anh qua được vòng loại một cách dễ dàng, loại hầu hết 149 đối thủ thuộc 37 quốc gia trên toàn thế giới, rồi tiến lên vào vòng chung kết. Để vào vòng chung kết Sơn bị kẹt một điều là thí sinh phải mặc áo đuôi tôm. Anh có hai ngày chuẩn bị cho buổi chung kết; nhưng làm sao có áo đuôi tôm bây giờ? Người gỡ rối cho anh lại là giáo sư Natanson.
Ông thầy phải lôi anh đến một cái tiệm, sắm cho anh một bộ, nhưng tìm cả nửa ngày không có một chiếc nào vừa với thân thể nhỏ thó của anh. Thế là đành may một chiếc, lấy trong vòng 24 giờ. Anh bước vào phòng thi với cái áo còn chưa được nhặt sạch chỉ.
Kết quả anh đã thắng giải đầu là giải quan trọng nhất; anh còn đoạt thêm 11 giải phụ nữa, trong đó có một giải của hãng truyền hình NHK Nhật Bản; chính hãng NHK sau này mở cho anh một con đường đi biểu diễn ở Nhật Bản và các nơi trên thế giới.
Tin Đặng Thái Sơn đoạt giải Chopin ở Warszawa đã như một làn sóng chấn động giới âm nhạc cổ điển thế giới.
Khi tin này về tới Việt Nam thì báo Nhân Dân của nhà nước Việt Nam - những người đã từng không muốn anh ra khỏi nước, không muốn anh học dương cầm tại Liên Xô, lại còn tìm cách cản trở anh đi Warszawa tham dự kì thi Chopin - đã đăng tin này lên trang Nhất trong 3 ngày liền, với những lời sẽ ca tụng quá lố đến nỗi cả tháng sau, khi về nước thăm ông cụ thân sinh, anh vẫn còn ngượng khi đọc những dòng chữ này.Cuộc sống sau “Nhân văn Giai phẩm”, nhà thơ Đặng Đình Hưng bị ung thư phổi. Khi Đặng Thái Sơn tham dự cuộc thi âm nhạc năm 1980 tại Ba Lan, Đặng Đình Hưng đang phải sống trong cảnh bệnh tật, gần đất xa trời.
Đặng Thái Sơn về nước kịp thời. Cha anh bị bệnh đã khá lâu và không được điều trị một cách đúng mức. Cha anh cần phải mổ ngay, một cái bướu trong phổi. Anh về nhà hôm trước, với tiếng tăm của anh đã được đăng đàn, chỉ vài ngày sau cha anh được nhập viện. Cha anh được bác sĩ Tôn Thất Tùng, người bác sĩ số một của y khoa Hà Nội khám bệnh và giải phẫu bởi một bác sĩ lừng danh về phẫu thuật. Nhờ vậy mà cứu ông cụ sống thêm được mười năm nữa.
Năm tháng qua đi, dù cả cuộc đời “sau Chopin” Đặng Thái Sơn chỉ ở Nhật và du diễn khắp thế giới rồi định cư ở Canada, nhưng anh vẫn được nhà nước “lôi” về gắn lên ve áo danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân - cho dù phần lớn nhân dân chẳng biết anh là ai, và cũng chẳng bao giờ nghe - hiểu nổi thứ âm nhạc mà anh đánh ra...!
Nhưng có lẽ chính người nhạc sĩ đã không để tâm đến danh hiệu nghệ sỹ nhân dân. Ngay sau khi tốt nghiệp, ông đã sang sống ở Nhật Bản và sau đó cùng với người mẹ, bà Thái Thị Liên đã đi định cư tại Montreal, nhập quốc tịch Canada sống đến ngày nay.
Thắng Trần ST
Tố Ngọc Trần chia sẻ
No comments:
Post a Comment