Bây giờ mà ngồi nói chuyện với ai đó, hoặc đọc đoạn văn của ai đó mà gọi bệnh viện là nhà thương thì chắc chắn rằng ai đó chánh hiệu con nai vàng là dân Sài Gòn trước 75. Chắc chắn là như thế..
Bởi trước 1975 ở Sài Gòn dù các bảng tên đều ghi là Bệnh viện, nhưng dân Sài Gòn vẫn gọi là nhà thương. Bởi theo quan niệm của họ đây là nơi nhà chữa trị cho người thương tật bịnh hoạn, là nơi xoa dịu nỗi đau, giúp họ khỏi bệnh tật.
Người miền Nam trước 1975 gắn liền nhà thương với tình thương, là nơi thể hiện tình cảm của những người làm ngành y tế với bệnh nhân, là nơi các soeur Công giáo hi sinh trọn đời để chăm sóc và thương yêu từng bệnh nhân, là nơi các bác sĩ, y tá hết lòng cứu chữa bệnh nhân với tình thương và trách nhiệm. Nên họ gọi bệnh viện là nhà thương, tiếng gọi bao hàm nhiều tình thân và nhân bản.
Sài Gòn thời đó có nhiều bệnh viện công do nhà nước quản lý như nhà thương Chợ Rẫy, nhà thương Chợ Quán, Bình Dân, Nguyễn Văn Học, Từ Dũ, Hùng Vương hay nhà thương Hồng Bàng, Vì Dân...Bệnh nhân vào chữa trị ở các bệnh viện này đều được miễn phí hoàn toàn, nên còn gọi là nhà thương thí. Mang danh nhà thương thí nhưng y bác dĩ vẫn tận tâm, chữa trị đến nơi đến chốn.
Đương nhiên ở nhà thương thí thì điều kiện sinh hoạt không được tốt như những nhà thương tư. Nhưng không bao giờ có cảnh ba bốn người một giường hay điều kiện vệ sinh quá nhếch nhác như một số bệnh viện bây giờ. Cũng không có cảnh phải phong bì bồi dưỡng từ y công, y tá đến bác sĩ như bây giờ.
Thuở đó Sài Gòn cũng có nhiều bệnh viện tư dành cho người có tiền như bệnh viện Đồn Đất (Grall của Pháp) hay các bệnh viện của bang hội người Hoa như Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến, Sùng Chính…mở ra nhiều ở Sài Gòn. Nhiều nhà sinh tư nhân thì gọi là nhà bảo sanh, cũng là nơi giúp các sản phụ khi sinh nở. Ở nhiều nhà bảo sanh có các bà mụ là y tá lâu năm, tay nghề còn giỏi hơn bác sĩ
Thế nhưng, nằm nhà thương tư thì sạch sẽ, thoáng mát nhưng nếu gặp biến cố hay ca khó, bệnh nhân cũng đều phải chở vào nhà thương công, bởi mang danh là nhà thương thí nhưng ở đó đều quy tụ bác sĩ giỏi và các sinh viên y khoa ưu tú nội trú ở đấy. Họ giỏi về chuyên môn và đối xử với bệnh nhân bằng y đức. Sanh con so hay khó sinh thì phải vào nhà thương Từ Dũ, Hùng Vương, lao phổi thì phải vào bệnh viện lao Hồng Bàng.
Cả một thời gian dài mấy chục năm, chưa bao giờ có cảnh người nhà bệnh nhân hành hung nhân viên y tế mà chỉ có một thái độ kính phục, trân trọng và biết ơn.
Thời thế đổi thay, chẳng còn ai gọi bệnh viện là nhà thương nữa. Gọi thế thành châm biếm. Bởi bây giờ chốn ấy chẳng còn tình thương, không còn là nơi để sẻ chia những đau đớn của người bệnh nữa. Giờ bệnh viện là chốn kinh doanh, có nơi tiền phòng đắt như khách sạn bốn năm sao. Vào nhập viện dù đang cấp cứu sắp chết thì cũng phải đóng tiền mới có người đến khám. Mọi sinh hoạt đều phải trả tiền, từ miếng nước cho đến giấy chùi cầu, từ ngọn đèn cho đến bông băng. Chẳng còn phân biệt công tư, chỗ nào cũng phải có tiền mới chữa. Giờ mang bệnh thì giàu có không nói làm chi, chứ khá sẽ xuống nghèo, nghèo xuống mạt và chẳng còn chi để sống, bán vợ đợ con, bán hết đất hết vườn hết ruộng hết nhà vì bệnh. Tiếc cái nhà thương thí biết bao nhiêu.
Cái tên nhà thương thí đã trở thành dĩ vãng.
Bỗng dưng nhớ tiếng nhà thương tha thiết và tiếc một thời gọi thân thương nhà thương thay cho bệnh viện.
Rạp cải lương Hưng Đạo trên đường Nguyễn Cư Trinh, Sài Gòn năm 1965. Ảnh: Frank O’Rear.
“Trong các vở cải lương, khán giả chỉ muốn nghe phần hát, vọng
cổ. Nhiều nghệ sĩ phô trương độ dài của hơi thở bằng cách hát hàng trăm
từ trong một hơi, nhưng không thể hiện được nội dung gì.
Hành vi, cử chỉ của người diễn thường sáo rỗng hoặc theo thói
quen, họ thậm chí còn không cố gắng thể hiện cảm xúc nhân vật hay bối
cảnh thực tế.
Mặt khác, họ trưng bày sự xa hoa sặc sỡ của các bộ quần áo mới
của đoàn hát, họ phô trương vẻ trẻ đẹp của dàn diễn viên, nhưng khi diễn
thì không làm gì hơn là để lộ vài phần cơ thể để chọc cười rẻ tiền […]”
Hoàng Như Mai, một học giả nhà nước có tiếng, bình luận như vậy trong
bài viết “Sân khấu các tỉnh phía Nam trong mười năm qua”, thuộc quyển
“Mười năm xây dựng nền văn hóa mới, con người mới tại miền Nam
(1975-1985)” (*). Đây là một dạng báo cáo tổng kết quen thuộc trong mọi
lĩnh vực để đánh giá liệu con người của vùng đất mới bị chinh phạt đã có
những “tiến bộ” gì để bắt kịp với văn hóa chủ nghĩa xã hội hay chưa.
Trớ trêu hơn, Hoàng Như Mai vẫn thường được tụng xưng là “người thầy giáo”, “người đóng góp lớn” cho sự “phát triển” của cải lương miền Nam.
Góc nhìn của ông cho thấy phần nào góc nhìn của nhà nước Việt Nam nói
chung đối với cải lương, cũng như cách tiếp cận của họ với bộ môn nghệ
thuật này.
Cải lương vẫn thường bị các trí thức cộng sản phê phán là một hình
thức sân khấu lai căng, thừa mứa và ủy mị. Nhưng mặt khác, họ cũng nhận
thấy ở cải lương khả năng thao túng cảm tình đám đông để xây dựng tính
cách xã hội chủ nghĩa.
Sự lo ngại của Đảng Cộng sản trước năng lực tạo nên bản sắc danh tính
riêng ngoài danh tính xã hội chủ nghĩa và tính trung hòa lịch sử của
cải lương trước các lực lượng ngoại bang từ Trung Quốc, Pháp đến Hoa Kỳ
lý giải phần nào mong muốn kiềm chế và “cải tổ” cải lương ngay sau 1975.
Rạp Hưng Đạo, nơi từng được xem là “thánh địa” của cải lương ở Sài Gòn
trước 1975, nay trở thành Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang, một công
trình xây lỗi.
Ảnh: Tom Robinson (trái), Báo Người Lao Động, Báo Pháp Luật (phải).
Khác với hình ảnh huy hoàng, danh giá; khác với tiếng tăm và khả năng
làm giàu của các đoàn cải lương trong thời kỳ Việt Nam Cộng hòa, cải
lương đương đại đã đi đến thời khắc cuối cùng của nó. Cải lương giờ đây
chỉ có thể sống lang bạt ở các viện bảo tàng và các chương trình bảo tồn
di sản, thay vì đóng góp tích cực vào việc định hình danh tính, tâm tư
và ý chí riêng của một cộng đồng dân cư như nó đã từng.
Cái kết của cải lương và Việt Nam Cộng hòa, dù khác thời điểm, nhưng
cùng chung đâu đó đều là câu chuyện về sự suy tàn của một cộng đồng từng
phát triển rực rỡ.
Cải lương và Việt Nam Cộng hòa: kết tinh riêng độc đáo của miền Nam Việt Nam
Khái niệm “cải lương”
trong tiếng Việt khó hiểu hơn là thuật ngữ tiếng Anh tương đương của
nó. Trong tiếng Anh, cải lương được gọi là “reformed opera” hoặc
“renovated theatre”, chỉ một hình thức hát kịch sân khấu cải cách. Nhưng
cải cách từ đâu?
Có ba nguồn ảnh hưởng chính của cải lương.
Trước tiên, dễ nhận thấy và dễ hiểu, là từ hát bội của Trung Quốc.
Hát bội được cho là phát triển tại Việt Nam từ sau khi Trần Hưng Đạo
đánh bại lực lượng quân Nguyên giai đoạn 1228 – 1330. Trong số các tù
binh nhà Trần bắt được, có một nghệ sĩ người Hoa theo hình thức hát bội
(zaju) tên là Lý Nguyên Cát được giữ lại để dạy và phát triển hình thức
nghệ thuật này tại Việt Nam.
Trong nhiều thế kỷ sau đó, hát bội tiếp tục phát triển tại Việt Nam
với sự nhập khẩu của nghệ thuật hát bội từ Trung Quốc. Hình thức nghệ
thuật này tương tác với văn hóa Chăm (vốn trở thành một phần của Việt
Nam vào thế kỷ 15) và tạo nên một số biến thể địa phương mới như “hát
nam”.
Cải lương vay mượn phong cách sân khấu, sự khoa trương thậm xưng của
diễn xuất, cảm xúc, và sự nhấn mạnh vào hình thể của hát bội để tạo nên
diện mạo của mình.
Sân
khấu cải lương đoàn Thanh Minh Thanh Nga theo phương châm “thực và đẹp,
khác hẳn với hát bội”. Trong hình là tuồng “Tình sử Dương Quý Phi”.
Ảnh: Huỳnh Công Minh/Màn Ảnh Sân Khấu.
Về âm nhạc, cải lương sử dụng nguồn âm nhạc và ngôn ngữ thuần túy Nam Bộ.
Được biết đến với tên gọi “nhạc tài tử”, hoặc trước đó là “ca ra bộ”,
âm nhạc trong cải lương có gốc là kiểu hát kịch có cử chỉ – một cách kể
chuyện với âm nhạc. Ca ra bộ được người Pháp ghi nhận đã xuất hiện
trong nhiều buổi gây quỹ địa phương hoặc trong các chương trình tạp kỹ
tại Nam Kỳ từ đầu những năm 1900.
Cuối cùng, lối dẫn chuyện và phong cách kịch nói thì rõ ràng là chịu
ảnh hưởng của chính kịch Pháp, từ kinh nghiệm dàn dựng sân khấu (hậu đài
lẫn tiền đài), cách trang điểm, bối cảnh và kỹ thuật dẫn chuyện.
Một
phân đoạn trong vở cải lương “Con gái chị Hằng” năm 1961. Bối cảnh và
sân khấu đặc biệt mang phong cách Pháp. Ảnh: Huỳnh Công Minh/ Màn Ảnh
Sân Khấu.
Cùng lúc đó, các sản phẩm âm nhạc cải lương là sự kết hợp liên hồi của ngôn ngữ, nhạc cụ và bối cảnh Tây – Hoa – Ta.
Ta thử lấy ví dụ về bài vọng cổ Dạ Cổ Hoài Lang
của Cao Văn Lầu, tác phẩm được sáng tác vào năm 1918. Ngôn ngữ trong
tiêu đề và lời ca vừa đậm tính Hoa, vừa đậm tính Việt. Trong khi đó,
nhạc cụ được sử dụng thì vô cùng đa dạng, với sáo, tiêu, đàn tranh, đàn
bầu cho đến guitar và violin.
Theo cách nói của Vương Hồng Sển trong quyển “Hồi ký 50 năm mê hát”,
cải lương là cách con người Nam Bộ chôn giấu niềm yêu nước trong những
năm tháng thuộc địa, nhưng cũng đồng thời là cách để thỏa hiệp và tìm
niềm vui trong xã hội mới.
Đâu đó, chúng ta cũng thấy trong Việt Nam Cộng hòa sự pha trộn, thỏa hiệp cũ – mới của cải lương.
Chúng ta thường được nghe rao giảng rằng chỉ có Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa mới có tính chính danh lịch sử sau Đệ nhị thế chiến, nhưng thực tế
thì không hề đơn giản như vậy.
Hiệp định Sơ bộ Pháp – Việt (Franco – Vietnam Agreement 1946, hay Ho – Sainteny Agreement) xác định
rõ Pháp thừa nhận chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Bắc
(VNDCCH) có tư cách là một nền cộng hòa độc lập thuộc Liên bang Đông
Dương (Indochinese Federation), một thành viên không thể tách rời của
Liên Hiệp Pháp (French Union). Tuy nhiên, hiệp định này cũng chỉ giới
hạn chủ quyền của VNDCCH tại Bắc kỳ (Tonkin); phần còn lại gồm Trung kỳ
(Annam) và đặc biệt là Nam kỳ (CochinChina) thì vẫn còn danh nghĩa thuộc
địa của Pháp.
Ai vi phạm Hiệp định Sơ bộ là một câu chuyện mà cả hai phía đều cáo
buộc nhau, nhưng rõ ràng đến cuối cùng, VNDCCH vẫn thừa nhận mình chỉ có
thẩm quyền khu vực phía Bắc, và từ bỏ nỗ lực đại diện cho một Việt Nam
thống nhất, ít nhất là trên phương diện công pháp quốc tế.
Trung Kỳ và Nam Kỳ, vì vậy, vẫn còn mang danh nghĩa thuộc địa của Pháp.
Vì thế khó này, ở Nam Kỳ, con đường đấu tranh đòi độc lập chủ yếu
phải thông qua con đường chính trị và thỏa hiệp. Trong đó, không thể xem
nhẹ những nỗ lực của các gương mặt như Nguyễn Văn Xuân hay cựu hoàng
Bảo Đại.
Cựu hoàng Bảo Đại rời Điện Elysee, Pháp, tháng 2/1948 sau một cuộc họp. Ảnh: Getty Images.
Kết tinh của quá trình này là Hiệp định Elysee (Elysee Accords) năm 1949. Đây là tập hợp của nhiều thư trao đổi giữa Bảo Đại và Tổng thống Pháp Vincent Auriol.
Hiệp định thừa nhận một số điểm cơ bản như:
(i) danh nghĩa thuộc địa của Nam Kỳ sẽ phải bị xóa bỏ (và đã được Quốc hội Pháp trầy trật thông qua sau đó);
(ii) lần đầu tiên Pháp đồng ý thống nhất cả ba kỳ với tên gọi chung là Việt Nam;
(iii) chấp thuận trao lại chủ quyền (như dân sự, kinh tế, tư pháp,
hành chính…) cho một chính phủ thống nhất đại diện cả ba miền. Tuy
nhiên, các vấn đề về tài chính và quân sự vẫn còn phụ thuộc vào Pháp, lý
giải bằng mối quan hệ với Liên hiệp Pháp.
Từ đó, Quốc gia Việt Nam (State of Vietnam) cũng có tính chính danh
hình thức không kém cạnh so với VNDCCH, đặc biệt theo góc nhìn công pháp
quốc tế.
Cải lương và Việt Nam Cộng hòa: “Bật tận gốc, trốc tận rễ”
Cái chết của Việt Nam Cộng hòa là hệ quả lộn xộn của địa chính trị
quốc tế khó lường trước, nhưng cái chết của cải lương là một kết quả có
thể dự báo.
Nhiều người cho rằng cải lương tự thân nó đã lỗi thời, không còn hấp dẫn, không thể cạnh tranh thì tự nhiên phải chết.
Nhưng nếu vậy thì điều gì xảy ra trước 1975, lúc cải lương vẫn có dư
đất sống giữa thời điểm nhạc Âu – Mỹ đã rất phổ biến tại miền Nam, và
hàng loạt thể loại nhạc Việt và các tác giả Tây hóa cũng đã được công
chúng đón nhận? Nếu phải chết, tại sao cải lương không chết dần từ lúc
đó?
Rạp
Nguyễn Văn Hảo giới thiệu chương trình của đoàn cải lương Thanh Minh
Thanh Nga, Sài Gòn, đầu xuân 1961. Ảnh tư liệu của Ngành Mai/ Người
Việt.
Văn hóa, đến cuối cùng, tồn tại dựa vào cộng đồng gầy dựng và nuôi dưỡng nó.
Từ công cuộc “cải cách văn hóa” nhằm “tái xây dựng” miền Nam với việc
cấm nhạc vàng, cấm tác phẩm văn chương và sách vở nổi tiếng trong giai
đoạn Việt Nam Cộng hòa, đẩy hàng triệu cư dân thành thị về các khu kinh
tế mới và trại cải tạo, rồi kế đó là cuộc trốn chạy lịch sử của hàng
trăm ngàn cư dân miền Nam Việt Nam, nền tảng văn hóa và cộng đồng văn
hóa của vùng đất khốn khổ này hoàn toàn đứt gãy.
Trong bối cảnh đó, sự thù ghét của các nhà văn hóa cộng sản dành cho cải lương còn rõ hơn ban ngày.
Các tác giả như Trần Hữu Tá, Trà Linh, Hòa Lục Bình khá đồng thanh
trong việc phê phán và chê bai cải lương trong một loạt các tác phẩm đả
kích, mà khét tiếng nhất phải kể đếnVăn hóa – Văn nghệ miền Nam dưới chế độ Mỹ ngụy.
Từ việc gọi cải lương là công cụ để “đồi trụy hóa” con người cho đến
việc cáo buộc cải lương là chỉ dấu của một nền văn hóa thực dân lai căng
dị bản, các chiến sĩ trên mặt trận văn hóa xã hội chủ nghĩa từ lâu đã
xem cải lương là tội đồ.
Một lần nữa, theo cách nói của Hoàng Như Mai, cải lương là điển hình
mô tả những gì “rẻ tiền, dơ bẩn và tội lỗi” của xã hội tư sản mại bản,
là một sản phẩm văn hóa “giả nhái”, “vô giá trị”.
Sau năm 1975, với cộng đồng thưởng thức đã tan rã, và với những người
“làm văn hóa” thù hận cải lương đến cực đỉnh, cải lương mất đi cả nền
tảng văn hóa lẫn cơ hội chính sách để sống một cách đúng nghĩa.
***
Đây có thể là một nhận định khiến người nghe cải lương gần bốn thập
niên trở lại đây phật lòng, nhưng cải lương sau 1975 không còn chút sức
sống tự thân nào.
Tinh thần không còn. Con người không còn.
Tác giả không còn. Khán giả không còn.
Với công cuộc quốc hữu hóa cải lương và các đoàn diễn, sự áp đặt của
những danh hiệu như “nghệ sĩ ưu tú”, “nghệ sĩ nhân dân”, cùng với sự thù
ghét cải lương sẵn có của các nhà hoạch định văn hóa, hình thức kịch
nghệ độc đáo một thời đã bị thao túng và trở thành công cụ để nhà cầm
quyền sử dụng, cho đến khi nào hết dùng được thì thôi.
Riêng cái hạn dùng, có lẽ đã đến từ vài thập niên trước.
(*) Nhận định của Hoàng Như Mai được dịch lại từ tiếng Anh sang tiếng Việt, theo trích dẫn trong nghiên cứu A Personal Sorrow: “Cải Lương” and the Politics of North and South Vietnam
của tác giả Khai Thu Nguyen, đăng trên tạp chí Asian Theatre Journal
năm 2012. Người viết không tìm được bản gốc của tác phẩm tiếng Việt được
trích dẫn.
Chiến tranh đã kết thúc từ lâu, vì sao vết thương vẫn chưa lành?
Đã 46 năm kể từ khi chiến tranh VN kết thúc. Thời gian dài gần bằng hai thế hệ.
Người
cộng sản luôn tự hào là họ đã kết thúc được cuộc chiến, thống nhất được
đất nước! Cứ mỗi dịp này báo chí nhà nước ở VN lại chạy hết công suất
để nhắc lại những "chiến công" lừng lẫy trong "cuộc chiến tranh chống Mỹ
cứu nước, giải phóng miền Nam"…còn bên kia ở hải ngoại nhắc lại những
nỗi đau của "tháng Tư đen".
Chỉ
vài năm gần đây, những cụm từ như "chế độ ngụy, tay sai bán nước" một
thời thường được "bên thắng cuộc" dùng để nói đến chế độ VNCH cũ đã bớt
đi, một số bài viết cũng khéo léo dùng chữ "mừng ngày thống nhất đất
nước" hơn là "mừng ngày chiến thắng"
Ngược
lại, theo thời gian ngôn từ căm hận trong những bài viết của "bên thua
cuộc" cũng nhẹ bớt. Nhưng tôi thấy vẫn còn đó nỗi đau, sự tiếc nuối cho
một chữ "nếu" của lịch sử trớ trêu.
Cùng
với nỗi đau chung cho đất nước là nỗi đau về những mất mát riêng của
từng cá nhân, từng gia đình khi một biến cố lịch sử ập đến, đã làm đổi
thay bao nhiêu số phận.
Có
cả những câu chuyện của những người thuộc phe chiến thắng nhưng cũng ẩn
chứa những nỗi đau khác, có người ngay sau ngày tiếng súng vừa tắt, đã
ngồi bên vệ đường Sài Gòn để khóc vì biết mình bị lừa dối, uổng phí cả
một thời tuổi trẻ để đi "giải phóng" một quốc gia tự do, nhân bản, văn
minh, phồn thịnh hơn quốc gia nơi mình sinh ra và lớn lên, có người
nhiều năm sau mới ngậm ngùi nhận ra mặt trái của tấm huân chương…
Mỗi gia đình Việt Nam đều có ngày 30/04
Cuộc
đời của mỗi con người, mỗi gia đình Việt Nam tự nó đã là một cuốn
sách, một bộ phim, qua đó người ta có thể hình dung được một phần bức
tranh của dân tộc và nếu chỉ cần kể lại một cách trung thực, thì rất
nhiều cuộc đời đó còn chân thực hơn gấp bao nhiêu lần những cuốn sách,
bộ phim, của người Mỹ hay của người Việt, đã viết, đã thực hiện, về
Chiến tranh Việt Nam.
Cũng
như bao nhiêu gia đình người Việt khác, gia đình họ hàng tôi có cả hai
phe Nam - Bắc và cuộc sống đã hoàn toàn thay đổi theo chiều ngược nhau
sau 30/04.
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Sự
ly tán đã có trong thời chiến, thời hậu chiến gặp lại nhau, không ai
bảo ai nhưng có một chủ đề chung đều muốn né tránh là chuyện chính trị,
chuyện chiến tranh. Họ hàng thì vẫn là họ hàng, một giọt máu đào hơn ao
nước lã, nhưng quan điểm chính trị chẳng phải lúc nào cũng đồng thuận,
trong một dòng họ đã như thế, nói gì giữa nhà cầm quyền với người dân.
Rồi
hàng chục năm sau, họ hàng tôi lại tiếp tục ly tán, quê hương không còn
là nơi đất lành chim đậu nên nhiều người phải bỏ nước ra đi, tản mác
khắp bốn phương trời. Nhưng dù đã là công dân của nước khác, đa số người
Việt vẫn đau đáu chuyện quê nhà, thì giờ dành để theo dõi, vui buồn
theo từng biến cố ở VN nhiều hơn dành cho những sự kiện ở quê hương thứ
hai.
Vì sao không quên được quá khứ?
Chỉ
có thế hệ trẻ như con gái tôi, rời nước khi còn ở tuổi thiếu niên, hay
những bạn trẻ sinh ra ở nước ngoài là không quan tâm bao nhiêu tới VN,
và không hiểu nổi tại sao người Việt không thể quên?
Đó
cũng là câu hỏi của rất nhiều người, rằng tại sao người Việt, ở cả hai
phe, cứ luôn nhắc hoài về quá khứ? Sao không bỏ qua, cùng nhau nhìn về
phía trước để xây dựng đất nước? Tại sao 40, 42, rồi 46 năm trôi qua
nhưng hàng chục triệu người Việt, dù có dính líu trực tiếp đến cuộc
chiến hay không, vẫn không thể bình an, thậm chí như một nhà thơ từng
nói, là bị hội chứng PTSD (post-traumatic stress disorder)?
Câu
trả lời thật ra rất đơn giản. Nếu sau chừng ấy năm, Đảng Cộng sản làm
cho đất nước trở nên giàu mạnh, bảo vệ được chủ quyền trọn vẹn về lãnh
thổ lãnh hải, người dân thực sự được sống trong một xã hội tự do, dân
chủ, nhân bản, tiến bộ, Việt Nam có vị thế của mình trên thế giới, thì
vết thương của cuộc chiến tranh đã qua, dẫu có tàn nhẫn đến đâu, cũng sẽ
tự lành. Cả dân tộc sẽ khép lại quá khứ, chấp nhận thực tại và hào hứng
hướng về tương lai. Chính vì đảng cộng sản không làm được như vậy, thậm
chí ngược lại, nên nỗi đau vẫn cứ còn mãi, thời gian càng lùi xa, càng
đau…
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Đẩy
nhân dân vào cuộc chiến tương tàn vì lý tưởng XHCH nhưng sau đó Đảng
Cộng sản đã phản bội lại chính những lý tưởng, học thuyết, mô hình thể
chế chính trị mà họ từng mù quáng tin và bắt nhân dân phải tin theo. Họ
đã phản bội lại hàng triệu người dân miền Bắc, trong đó có những người
ngã xuống vì tin vào "cuộc chiến tranh thần thánh chống Mỹ, giải phóng
miền Nam", cho một tương lai tốt đẹp hơn! Tất cả những gì họ đã từng hô
hào chống lại trước kia giờ đây họ lại làm theo, nhưng tồi tệ hơn!
Không
biết cần bao nhiêu thời gian để phục hồi, xây dựng lại là sự tàn phá về
thiên nhiên-môi trường, về văn hóa, đạo đức xã hội, và về nhân cách,
khí chất, lòng tự tôn của một dân tộc?
ĐCSVN
đã bỏ qua rất nhiều cơ hội "vàng" để hòa giải hòa hợp thực sự với bên
thua trận, với nhân dân, và để chuyển hóa thành một thể chế dân chủ đa
đảng, hội nhập với xu hướng tiến bộ chung của thế giới.
Nghiêm
trọng nhất là mối quan hệ bất xứng, thiệt thòi và nguy hiểm cho độc
lập dân tộc của VN giữa hai Đảng Cộng sản Việt Nam-Trung Quốc trong
suốt một thời gian dài, khiến Việt Nam phải liên tiếp trải qua hai cuộc
chiến tranh khác là chiến tranh biên giới phía Bắc, chiến tranh biên
giới Tây Nam, mất đảo, lãnh thổ, lãnh hải, phụ thuộc nặng nề về kinh tế,
chính trị, và luôn luôn đứng trước nguy cơ hiểm họa bành trướng của
Trung Quốc.
Tất cả những điều đó đã làm cho nỗi đau tháng Tư vẫn không thể nguôi vơi trong lòng rất nhiều người dân Việt Nam như tôi.
Nhưng không thể cứ nhìn mãi về quá khứ, về những sai lầm, những cơ hội đã bị bỏ lỡ.
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Một
lần nữa, như một sự trớ trêu của lịch sử, Việt Nam lại nằm trong khu
vực sẽ trở nên sôi động nhất, "nóng" nhất trong tương lai gần, với sự
đối đầu giữa hai phe, một bên là Hoa Kỳ và các nước đồng minh, bên kia
là Trung Quốc vừa bắt tay với Nga, và có thể có thêm Iran, Bắc Hàn, cùng
cạnh tranh khốc liệt để giành ảnh hưởng, vị trí trên toàn cầu.
Nhìn
lại thời kỳ chiến tranh lạnh giữa hai phe tư bản-cộng sản, Việt Nam có
học được bài học lịch sử để một lần nữa, không trở thành con tốt trên
bàn cờ chính trị thế giới, hoặc lẻ loi đơn độc và cuối cùng buộc phải
ngả vào sự kiềm tỏa của phe Trung-Nga, liệu có là câu hỏi chỉ dành riêng
cho nhà cầm quyền, hay cho tất cả người dân?
Từ
giữa thập niên 1970, thế giới đã chứng kiến làn sóng thứ ba của quá
trình dân chủ hóa lần đầu tiên diễn ra ở Thổ Nhĩ Kỳ và Tây Ban Nha, rồi
một số quốc gia trong khu vực Đông Á, Đông Nam Á như Đài Loan, Hàn Quốc,
Thái Lan, Philippines, ở Trung Âu và Đông Âu là những năm cuối thập kỷ
80, đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, đã làm sụp đổ cả khối XHCN cũ.
Sống
ở châu Âu nhưng tôi vẫn nhận thấy thật rõ thời gian gần đây một số
quốc gia Á Đông tiếp tục có những chuyển động giữa một bầu không khí
đang nóng lên trong toàn khu vực. Người dân Thái Lan đã đứng lên biểu
tình chống lại chính phủ hiện tại và yêu cầu cải cách chế độ quân chủ,
người dân Myanmar đang đổ máu từng ngày để đòi lại nền dân chủ non trẻ
vừa bị quân đội thực hiện đảo chính và có nguy cơ trở lại với chế độ độc
tài quân phiệt. Nhiều người đã bắt đầu nói đến một làn sóng dân chủ thứ
tư sắp đến.
Chỉ
có Việt Nam dường như vẫn đứng ngoài mọi biến động. Điều đáng buồn là
người Việt, vốn đã chia rẽ vì nguyên nhân lịch sử, mấy năm vừa qua lại
thêm chia rẽ vì bất đồng quan điểm khi nhận định về chính trị Mỹ, cộng
với sự đàn áp ngày càng hà khắc của công an Việt Nam, khiến những tiếng
nói đối lập, những hành vi phản kháng gần như chìm lắng hẳn.
Mỗi
thế hệ suy cho cùng cũng chỉ có thể chịu trách nhiệm về những gì xảy ra
trong thời của mình. Làm sao để Việt Nam không tiếp tục chịu số phận
đi sai đường và thường xuyên bị nhỡ tàu, mà có thể hội nhập với thế giới
tự do, để mai này đất nước, con người Việt Nam được "giải phóng" khỏi
mọi sự kìm hãm và phát triển hết mức có thể; làm sao để 5, 10 năm nữa
người Việt có thể thanh thản khi nhìn lại những trang sử cũ, là trách
nhiệm của thế hệ hôm nay.
Bài viết thể hiện văn phong và quan điểm của tác giả Song Chi, ra đi từ Sài Gòn, tỵ nạn tại Na Uy và hiện sống ở Anh
Một quyển sách thuật lại giai đoạn IBM hiện diện trong cuộc chiến Việt Nam
Trong nhiều tài liệu liên quan đề tài chiến tranh Việt Nam, có một
thông tin trước nay ít được đề cập. Đó là bộ máy kỹ thuật điện toán trong
guồng máy chiến tranh tại chiến trường Việt Nam, trong đó có chuyên
gia điện toán thuộc công ty IBM (International Business Machines).
Theo nguyệt san Vietnam (của giới cựu binh Mỹ), từ
1965-1973, có 250 kỹ thuật viên IBM làm việc tại Việt Nam tất cả
đều tình nguyện.
Họ trực thuộc quản lý của Bộ tư lệnh hỗ trợ quân sự Hoa Kỳ (MACV) tại Việt Nam. Khi cuộc chiến leo thang từ 1965-1968, hỗ trợ của bộ máy
kỹ thuật phân tích dữ liệu càng cần thiết và do vậy không thể không có
kỹ thuật viên điện toán, từ các căn cứ ở Long Bình, Biên Hòa, Cam Ranh,
Nha Trang, Qui Nhơn và Đà Nẵng. Với chủ trương “điện toán hóa” cuộc chiến
của Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara, hàng lô máy điện toán siêu mạnh
thời điểm đó đã được chở sang Việt Nam, từ hệ thống Seek Data II, PIACCS
và Igloo White lắp tại Tân Sơn Nhất đến thiết bị AUTODIN đặt tại trụ sở
USAID (Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ).
Hệ thống máy tính IBM 360/65 của Quân đội Mỹ
Đầu thập niên 1970, quân đội Mỹ tại Việt Nam đã tự hào có trong tay
vài cỗ máy điện toán mạnh nhất thế giới. Tất cả chuyên gia IBM đều độc thân
(điều kiện bắt buộc) và tuổi dưới 30. Họ được cấp thẻ đặc biệt để có thể
vào hầu hết vị trí bí mật, với trụ sở đặt tại số 115 đường Minh
Mạng (nay là đường Ngô Gia Tự, quận 10). Họ sống trong những căn nhà gần
đó. Thông tin từ văn phòng IBM-Sài Gòn được báo cáo cho văn phòng
IBM-Honolulu rồi được chuyển về Mỹ. MACV còn cung cấp cho chuyên gia IBM
một khu vực trước kia là văn phòng Hội Hồng Thập tự. Đó là một nông trại
thời Pháp với tường cao, cổng lớn và dây thép gai chằng quanh. Nơi này
trở thành văn phòng quản lý của IBM trong hơn 5 năm.
Tổng hành dinh MACV (nơi điều hành trực tiếp nhóm chuyên gia IBM tại Việt Nam)
Thiết bị quan trọng nhất trong văn phòng là máy nhận tín hiệu vô
tuyến Collins SSB và cột ăngten cực mạnh có thể truyền sóng khắp Việt Nam và sang tận Thái Lan. Collins SSB hoạt động 24/24. Chuyên gia
IBM cũng làm việc 24/24, suốt bảy ngày trong tuần. Mạng Collins SSB làm
việc tốt đến mức nó từng ít nhất một lần được không quân Mỹ sử dụng khi
hệ thống liên lạc của họ bị hỏng. Qua hợp
đồng làm việc cho quân đội Mỹ, IBM cũng tranh thủ móc được nhiều hợp
đồng thuần túy thương mại với giới kinh doanh Việt Nam, đặc biệt các
ông chủ ngân hàng trong Chợ Lớn.
Việt Nam là cuộc chiến đầu tiên của Mỹ mà vấn đề xử lý dữ liệu được
sử dụng tại tất cả bộ phận quân đội. Có hàng trăm trung tâm xử lý dữ
liệu lớn nhỏ khắp Việt Nam và do đó nhiệm vụ chuyên gia IBM còn huấn
luyện lính Mỹ lẫn lính VNCH cách sử dụng máy điện toán cũng như học các ngôn
ngữ lập trình thời đó (COBOL, FORTRAN, PL/1) cũng như hệ điều hành 360
(Operating System/360), trong một hệ thống gọi chung là PIACCS (Pacific Interim Air Force Command and Control system –
hệ thống quản lý và chỉ huy không quân chuyển tiếp Thái Bình Dương); và
Seek Data II – công cụ tối quan trọng cho điều khiển chiến tranh không
quân (thoạt đầu, hệ thống máy điện toán chỉ là bộ xử lý 1401 hoặc 1460 nhưng
sau đó nâng cấp lên S/360 Model 40).
IBM 360/50 (trái) và IBM 360/40 (phải) – ảnh tư liệu
Seek Data II có ba sứ mạng:
1/ Gửi lệnh tác chiến qua PIACCS để đến một căn cứ không quân cụ thể
(mệnh lệnh gồm thời gian và địa điểm tấn công; loại máy bay sử dụng;
thông tin về mục tiêu; yêu cầu về hậu cần…). Các mệnh lệnh này được lưu
trong hệ thống 360/50, được điều chỉnh và gửi đi dựa theo thông tin tình
báo.
2/ Ngoài ra, còn có CREST – hệ thống báo cáo chiến sự. Sau mỗi cuộc
oanh tạc, phi công phải đệ trình kết quả cho trung tâm tình báo; kết quả
này được PIACCS chuyển đến trung tâm xử lý thông tin tại căn cứ không
quân Hickam (Hawaii) rồi toàn bộ được tổng hợp trong bản báo cáo chung
đệ trình cho giới sĩ quan cấp cao để làm cơ sở cho kế hoạch tấn công kế
tiếp.
3/ Cuối cùng, sứ mạng thứ ba của Seek Data II là quản lý không vận.
Đây là kế hoạch điều phối hành quân qui mô về người lẫn khí cụ bằng
không quân trên khắp chiến trường Đông Nam Á.
Máy IBM 360/40, máy quay băng 2401, máy in 1403
Được xem là một thành phần đặc biệt trong quân đội Mỹ, chuyên gia
IBM tại Việt Nam cũng là những người đầu tiên thiết kế thành công “1403 Vietnamese print train” (dãy in tiếng Việt;
giúp soạn và in văn bản bằng tiếng Việt có dấu), ứng dụng
đầu tiên của bộ mã in tiếng Việt đã được sử dụng trong chương trình
“Người cày có ruộng” của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu (đó là lần đầu tiên
mà toàn bộ ruộng đất Việt Nam được thống kê trong các cỗ máy tính
IBM, bằng tiếng Việt).
Máy xuyên phiếu (key/card puch) với các người đẹp VNCH
IBM 360/50
Đầu thập niên 1970, nhiệm vụ chuyên gia IBM được rút lại. Nhiều thiết bị máy tính
được chuyển cho quân đội VNCH . S/360 Model 50 tại MACV được quân đội
VNCH mua lại (có hai chiếc 360/50 vẫn còn ở Nam Việt Nam sau khi Sài Gòn
thất thủ). Ngày 27-1-1973, Hiệp định Paris được ký kết. 60 ngày sau,
cánh cửa văn phòng IBM tại 115 Minh Mạng đóng lại lần cuối cùng. Trừ một
người tình nguyện lưu lại thêm vài tháng, toàn bộ nhân viên IBM đã được
lệnh thu xếp thiết bị về nước. Lịch sử tham chiến của IBM tại Việt Nam
kết thúc.
